Diyarbakır Ulu Camii

Doç. Dr. Abdulkadir DÜNDAR

1091-1092 tarihli çiçekli kufi kitabesi Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın adını taşımaktadır. Cami, kıbleye paralel olarak uzanan üç sahın ve bu sahınları mihrap mihverinde dikey kesen geniş başka bir sahınlı harim ve bu harimin kuzeyindeki büyük bir avludan oluşmaktadır. Diyarbakır Ulu Camii, planı ve mihrabının güneybatısındaki, kare planlı minaresi bakımından Şam Ümeyye Camii’ne bağlanmaktadır. Ayrıca mihrap mihverindeki transeptli harimi de Şam Ümeyye’nin tesiridir. Fakat Şam Ümeyye’nin transeptinin ortasında kubbe olduğu halde burada kubbe yoktur. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah, Şam Ümeyye’nin transeptine kubbe yaptırırken buraya kubbe koydurtmamıştır. Caminin ahşap damı yirmi serbest ve gömme ayaklarla taşınmaktadır. Ayaklar birbirine büyük sivri kemerlerle bağlanmıştır. Bu kemerlerin üstünde, Şam Ümeyye Camii’nde olduğu gibi, küçük kemerlerden oluşan ikinci bir kemer dizisi yoktur. Dolayısıyla kemerler burada hem sivridir hem de tek katlıdır. Bugünkü mihrap ve minber orijinal değildir.

Harimin kuzeyindeki avlunun batı tarafı, kuzeybatıya doğru hafif yamuktur. Doğu, batı ve kuzeyden girilen  avlunun batısında revaklar yer alırken, kuzeyi ve doğusu yapılarla çevrilidir. Avlunun kuzeybatısında Kanuni Sultan Süleyman döneminde 1528 yılında yapılan Şafiler Camii, kuzeydoğusunda ise Artuklular dönemine ait Mesudiye Medresesi(1198-1223) vardır. Medrese açık avlulu ve tek eyvanlıdır. Şafiler Camii ise kıbleye paralel olarak uzanan üç sahından meydana gelmektedir. Avlunun doğusu iki katlı revaklarla çevrilmiştir. Burası Büyük Selçukluların Atabeyi İnaloğulları’ndan Ebu Mansur Elaldı tarafından yaptırılmıştır. 1117-1118 tarihli çiçekli kufi kitabede Melikşah’ın oğlu Sultan Şuca Muhammed’in ismi de geçmektedir. Sütünlar, sütun başlıkları ve silmeler ise Roma dönemine ait bir tiyatronun sahnesinden alınmıştır. Silmelerdeki süslemeler özgündür. Buradaki iki katlı revaklarda değişik kemerler kullanılmıştır. Avlunun hareketli bu cephesi daha sonra bağımsız olan İnaloğulları’ndan Mahmut bin Elaldı ve veziri Nisanoğlu Ebul Kasım Ali tarafından 1163 yılında tekrar elden geçirilmiştir. Avlunun doğusundaki bu bölümün üst kısmı kütüphanedir. Avluya buradan açılan kemerin dış cephesinin iki tarafında aslan ve boğa mücadele sahnesini gösteren figürler vardır. Caminin Avlusunda bugün iki şadırvan vardır. Eski şadırvan 1849 tarihinde yapılmıştır.

Diyarbakır Ulu Camii’nde, Selçuklu Sultanı Melikşah’ın, Melikşah’ın oğlu Ebu Şüca Muhammed’in, İnaloğlu Mahmud bin Elaldı ve Veziri Ahmed bin Nisan’ın, yine İnaloğulları’ndan Ebu Mansur Elaldı, 1156 ve 1164 tarihli kitabelerde El-Benna Hibetullah Gürgani adlı bir ustanın ve 1528 tarihli kitabede ise Kanuni’nin adı geçmektedir.

Diyarbakır Ulu Camii, planı, ortadaki transepti ve kare planlı minaresi bakımından Şam Ümeyye Camii’ni andırması, avlunun doğu tarafındaki iki katlı revakları, avlunun kuzeyindeki Şafiler Camii ve Mesudiye Medresesi, silmelerdeki süslemeleri, çiçekli kufi kitabeleri, aslan-boğa mücadelesini gösteren figürleri, çeşitli kemerleri gibi özelliklerinden dolayı Türk İslam sanatları ve mimarisinde önemli bir eserdir. Diyarbakır Ulu Camii kubbesiz transepti ve kare planlı minaresi ile Anadolu camileri üzerinde belirli bir etki yapmadığı gibi, kare minaresi de Anadolu cami mimarisinde hiçbir zaman benimsenmemiştir. ((Kaynaklar: Oktay Aslanapa, Türk Sanatı I-II, İstanbul 1984; Orhan Cezmi Tuncer, Diyarbakır Camileri, Mukarnas, Geometri, Orantı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sanat Yayınları 1996; Doğan Kuban, Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı, İstanbul 2002)

Bu yazi 4288 defa okundu.

 

Yazarımız Türk Ocağı Salı, 07 Haziran 2011 tarihinden itibaren sitemizde yazı yazmakta.

Diğer yazıları için tıklayınız.

TÜRK YURDU - EKİM 2014

  • ANA SAYFA
  • FAALİYETLER
    ARŞİV
    SANAT EDEBİYAT
    SEMPOZYUMLAR
    DUYURULAR
    KİTAPLIK
    TARİH
    KÜLTÜR SANAT
    DOSYA
    TÜRDAM
    İZ BIRAKANLAR
    BÜLTEN
    GALERİ
    KÖPRÜLER
  • BİLGİ DAĞITIM SİSTEMİ
  • TÜRK YURDU DERGİSİ
  • TÜRK YURDU OKULLARI
  • TOEK VAKFI
  • SİTE HARİTASI
  • Devamı için tıklayınız...

    Türk Yurdu